Przerzutki rowerowe: rodzaje, mocowanie i zgodność

Przerzutki rowerowe przesuwają łańcuch między zębatkami kasety i tarczami mechanizmu korbowego, dzięki czemu dobierasz przełożenie do podjazdu, prędkości i terenu. Żeby działały cicho i precyzyjnie, przerzutka musi pasować do liczby rzędów, rozmiaru kasety, manetki i sposobu montażu w ramie. Poniżej znajdziesz, jak je rozpoznać, dobrać i kiedy wymienić.

Jak działa przerzutka tylna i przednia

W klasycznym napędzie zewnętrznym obie przerzutki są sterowane linką z manetki. Manetka ma zapadkowy mechanizm, który przy każdym kliknięciu pobiera lub zwalnia określony odcinek linki, a sprężyna w przerzutce pracuje w przeciwnym kierunku. To dlatego luz albo opór na lince od razu psuje precyzję zmiany biegów.

Przerzutka tylna wisi na haku przerzutki (lub bezpośrednio na ramie) i przesuwa łańcuch po kasecie. Ma dwa kółka (górne prowadzące i dolne napinające) umieszczone w wózku, który jednocześnie napina łańcuch. Zakres ruchu ograniczają dwie śruby: H (najmniejsza zębatka) i L (największa zębatka), a śruba B ustawia odległość górnego kółka od kasety.

Przerzutka przednia jest zamocowana na rurze podsiodłowej albo na ramie przy suporcie i przepycha łańcuch między tarczami korby za pomocą prowadnicy (tzw. koszyka). Też ma śruby H i L, które chronią przed zrzuceniem łańcucha na zewnątrz lub w stronę ramy.

Alternatywą są przekładnie zamknięte w piaście tylnego koła, spotykane głównie w rowerach miejskich. Ten wpis dotyczy jednak przerzutek zewnętrznych, które montuje się w zdecydowanej większości rowerów górskich, trekkingowych, szosowych i gravelowych.

Rodzaje tylnych przerzutek

Shadow i Shadow RD+ (Shimano)

Shimano Shadow RD to konstrukcja o niskim profilu: korpus mniej wystaje poza obrys ramy, więc rzadziej zahacza o kamienie i gałęzie. Wersja Shadow RD+ ma dodatkowo stabilizator łańcucha z dźwignią włącz/wyłącz, który tłumi drgania wózka. Efekt to mniej obijania łańcucha o tylny widelec ramy i mniejsze ryzyko spadnięcia łańcucha na nierównościach. Wyłączenie stabilizatora ułatwia zdjęcie koła i serwis.

Dobrze widać tę różnicę na dwóch popularnych modelach. Przerzutka Shimano Alivio RD-M3100 to 9-rzędowa konstrukcja Shadow RD bez sprzęgła, dopuszczająca różnicę tarcz z przodu do 22T, czyli pasująca do typowych napędów 2x i 3x. Z kolei 11-rzędowa Shimano Deore RD-M5100 ma Shadow RD+ i jest projektowana pod napęd z jedną tarczą z przodu oraz kasetę z największą zębatką 51T.

Mocowanie: hak, Direct Mount, UDH

• Mocowanie klasyczne na hak (w specyfikacjach Shimano: „direct attachment, conventional”) - przerzutka wkręca się w wymienny hak przykręcony do ramy. Hak celowo jest słabszym ogniwem: przy uderzeniu wygina się on, a nie rama.
• Direct Mount - osobny standard mocowania tylnej przerzutki, który wymaga ramy lub haka przygotowanego pod niego. W tej samej grupie bywają oba warianty: Deore RD-M5100 ma tylko mocowanie klasyczne, a RD-M5120 obsługuje także Direct Mount.
• UDH (Universal Derailleur Hanger) - ujednolicony hak przerzutki, który SRAM wprowadził w 2019 roku. Rama zgodna z UDH przyjmuje zwykłą przerzutkę na haku UDH albo przerzutkę Full Mount (np. SRAM Eagle Transmission), która zastępuje hak i mocuje się bezpośrednio do ramy, centrując się na osi koła. Rama musi być zaprojektowana pod UDH; wyjaśnienie znajdziesz na stronie SRAM o standardach UDH i Full Mount.

Przerzutki przednie: mocowanie i typy

Przy wymianie przedniej przerzutki najczęstszym błędem jest dobór bez sprawdzenia mocowania. Shimano w swoich tabelach dzieli przednie przerzutki według kilku cech:

• Obejma (clamp band) na rurę podsiodłową o średnicy 28,6, 31,8 lub 34,9 mm. Wiele modeli ma obejmę 34,9 mm i do mniejszych rur stosuje się podkładki redukcyjne (rozmiar S do 28,6 mm, M do 31,8 mm). Średnicę rury zmierz suwmiarką albo sprawdź w specyfikacji ramy.
• Braze-on (wlutowany uchwyt) - typowe dla szosy. Przerzutkę przykręca się do uchwytu na ramie, a na ramach bez niego da się ją zamontować przez adapter-obejmę.
• E-type - przerzutka mocowana do ramy przy suporcie. Shimano wyróżnia wersje z płytką pod miską suportu oraz bez tej płytki, więc przed zakupem sprawdź, którą wersję ma Twoja rama.
• Direct Mount - przykręcenie bezpośrednio do punktów montażowych na ramie, bez obejmy.

Drugi podział to rodzaj pracy mechanizmu: Shimano opisuje go jako Top Swing, Down Swing i Side Swing. Osobną cechą jest sposób prowadzenia linki (od góry, od dołu lub z przodu), więc wymieniając przerzutkę, wybierz ten sam typ działania, mocowania i prowadzenia linki co w oryginale. Aktualną ofertę, także modele pod obejmę, na hak i Direct Mount, sprawdzisz, przeglądając przednie przerzutki rowerowe w różnych standardach montażu.

Zgodność: rzędy, zębatki, pojemność i manetka

Przerzutki do roweru dobiera się według kilku parametrów, które producent podaje w specyfikacji. Pełne tabele dla modeli Shimano są w serwisie dokumentacji technicznej i tabel zgodności Shimano.

• Liczba rzędów - przerzutka, manetka, kaseta i łańcuch muszą być przewidziane dla tej samej liczby biegów (np. 9, 10, 11 lub 12). Łańcuchy różnią się szerokością w zależności od liczby rzędów.
• Maksymalna i minimalna największa zębatka - np. RD-M3100 obsługuje największą zębatkę 32-36T, a RD-M5100 dokładnie 51T. Za duża zębatka oznacza, że górne kółko zaczyna o nią trzeć albo przerzutka w ogóle nie wejdzie na najlżejszy bieg.
• Pojemność (total capacity) - ile luzu łańcucha wózek potrafi zebrać. Liczy się ją tak: (największa tarcza - najmniejsza tarcza) + (największa zębatka - najmniejsza zębatka). Przykład: korba 36/22 i kaseta 11-36 daje 14 + 25 = 39T, więc mieści się w 45T Alivio RD-M3100.
• Maksymalna różnica tarcz z przodu - dla RD-M3100 to 22T, a dla RD-M5100 0T, co oznacza konstrukcję wyłącznie do napędu z jedną tarczą.
• Manetka z przerzutką w ramach systemu - przełożenie linki (ile przerzutka przesuwa się na milimetr linki) różni się między producentami i systemami. Klasyczny przykład niezgodności to manetka SRAM w systemie 1:1 z tylną przerzutką Shimano. Bezpieczna zasada: manetka i przerzutka z tej samej rodziny napędu. Więcej o rodzajach manetek przeczytasz we wpisie o manetkach i klamkomanetkach.

Tak samo jak przerzutka, z napędem muszą się zgadzać kaseta i łańcuch. Przykład dobrze dobranego szosowego zestawu opisujemy w tekście o kasecie Shimano 105.

Napęd 1x czy 2x/3x

Napęd 1x ma jedną tarczę z przodu, więc znika przednia przerzutka, jej manetka i linka. Szeroki zakres przełożeń zapewnia kaseta o dużej rozpiętości (np. 11-51T w 11-rzędowym Deore), dlatego tylna przerzutka musi mieć długi wózek, obsługiwać dużą zębatkę i najlepiej mieć sprzęgło, które utrzymuje łańcuch na pojedynczej tarczy.

Napęd 2x lub 3x daje mniejsze skoki między kolejnymi przełożeniami i często szerszy zakres całkowity przy mniejszej kasecie. Kosztem jest dodatkowa przerzutka do regulacji, większa liczba przełożeń, które się dublują, oraz konieczność unikania skrajnego „krzyżowania” łańcucha (duża tarcza z największą zębatką). W rowerach trekkingowych i szosowych taki układ wciąż jest powszechny.

Zestawienie: typy przerzutek i ich cechy

Objawy zużycia i rozregulowania

• Łańcuch przeskakuje na wszystkich biegach - najczęściej rozregulowane napięcie linki (indeksowanie).
• Przeskakuje pod obciążeniem tylko na jednym-dwóch ulubionych biegach - typowy objaw zużycia łańcucha i zębatek, nie przerzutki.
• Powolna zmiana w jedną stronę - zbyt duży luz albo zbyt mocne napięcie linki; powolna w obie strony to zwykle tarcie w pancerzu lub zabrudzona, skorodowana linka.
• Hałas i tarcie na kilku biegach mimo regulacji - często krzywy hak przerzutki. Spójrz na rower od tyłu: hak i przerzutka powinny być równoległe do kasety. Po wywrotce na prawą stronę to pierwsza rzecz do sprawdzenia.
• Luz wózka na boki - wyrobione przeguby korpusu. Porównaj ruch z nową przerzutką; jeśli wózek wyraźnie „lata”, regulacja nic nie da.
• Łańcuch spada lub głośno obija się o ramę w terenie - w przerzutce ze sprzęgłem sprawdź, czy dźwignia stabilizatora jest włączona.

Suchy łańcuch też pogarsza zmianę biegów i hałasuje. Zanim zaczniesz regulować, wyczyść i nasmaruj napęd oraz przeguby przerzutki; o doborze środków piszemy w poradniku o smarach rowerowych.

Kiedy regulować, a kiedy wymienić

Regulacja wystarcza, gdy problem pojawił się po wymianie linki, koła lub kasety, gdy nowa linka się „wyciągnęła” albo gdy zmiana biegów pogarsza się stopniowo. Kolejność w skrócie: sprawdzenie haka, ustawienie śruby H, napięcie linki baryłką (po jednym kliknięciu, bieg po biegu), śruba L, na końcu śruba B. Szczegółową instrukcję krok po kroku przygotujemy w osobnym wpisie.

Wymiana jest zasadna, gdy wózek ma wyraźny luz na przegubach, korpus lub wózek są pęknięte albo wygięte, sprężyna nie wraca przerzutki na najmniejszą zębatkę albo kółka mają mocno zużyte zęby i łożyska. Przy przejściu na kasetę z większą liczbą rzędów lub większą zębatką trzeba zwykle wymienić przerzutkę razem z manetką i łańcuchem. Krzywy hak wymienia się albo prostuje przyrządem; wymiana samej przerzutki tego problemu nie usunie.

Przy wymianie zapisz z obecnej części: model, liczbę rzędów, typ mocowania, długość wózka i rozmiar zębatek kasety. Z tą listą łatwo zawęzić wybór do modeli zgodnych z resztą napędu.

Najczęstsze pytania

Czy mogę założyć przerzutkę 11-rzędową z manetką 9-rzędową?

Nie. Manetka, przerzutka, kaseta i łańcuch muszą być przewidziane dla tej samej liczby rzędów i jednego systemu, inaczej skok linki nie pokryje się z rozstawem zębatek.

Jak sprawdzić, czy przerzutka obsłuży moją kasetę?

Porównaj w specyfikacji maksymalną największą zębatkę i pojemność (total capacity) z własnym zestawem. Pojemność potrzebna dla Twojego napędu to suma różnic zębów na tarczach i na kasecie.

Po co jest dźwignia na przerzutce Shadow RD+?

Włącza i wyłącza stabilizator. Włączony ogranicza obijanie i spadanie łańcucha w terenie, wyłączony ułatwia zdejmowanie koła i montaż.

Skąd mam wiedzieć, czy mój rower ma UDH?

Sprawdź specyfikację ramy u jej producenta. UDH musi być przewidziany w konstrukcji ramy. Jeśli rama ma inny hak, nie zakładaj, że da się go zastąpić UDH, i najpierw sprawdź to u producenta ramy.

Co szybciej się zużywa: przerzutka czy łańcuch?

Zwykle łańcuch i zębatki. Jeśli łańcuch przeskakuje pod obciążeniem na najczęściej używanych biegach, zacznij od pomiaru jego zużycia, a nie od wymiany przerzutki.